За мөнх т,э,н,г,э,р ингэж айлдлааОнгод миньчшивнэвЧи үртэй болъёлгэвэл надаас олох юм байнаЭнэ минийчхийж буй ажил бишХөх тэнгэрлчамд надаар дамжуулан үр хайрлах гэж байгаа юмТэгээдчер бусын хүүхэд төрнө шүү дээТэр нөхөр чинь хүнээс хүүхэд оллоо гээд гоншигноод байх юм биш биз? гэж асуухад нь сайхь эмэгтэй мөргөж сөгдөн – Яалаа гэж дээ тэнгэр миньНөхөр маань надтайладилхан үрийн мөрөөсөл болсон амьтан байгааТа үрээ хайрла хэмээн нулимсаа унаган хэллээЧингээд зайрантан нөмгөлөнгөө бүсгүйг хувцсаа тайлахыг тушаавҮртэй болохын хүсэлд автсан хөөрхий эмэгтэйн нүүрэнд бөөн горьдлого тодрон яаран сандран хувцсаа тайчивХоёул чармай нүцгэлэн оронд орлоо….

Уг үйл явдал 1918 оны хавар болсон гэдэгТэр үед Нийслэл хүрээнд Чулуунжий гэдэг удган бөө хүч чадал, онгод авъяасаараа нэрд гарч байжээ50-иад насны Чулуунжий удган хормойноосоо унагасан ганц хүүтэй бөгөөд үүх түүх нь их сонин агаад ер бусын ажТүүнийг нь маш цөөхөн хүн мэдэх бөгөөд хүүгийнх нь эцгийг харсан үзсэн хүн гэж үгүйГэвч үүнийг бичихийн тулд Чулуунжий удганы удам угсаа үүх түүхийг нарийн тодорхой бичих нь зүйд нийцэх байх1860-аад оны үед Баруун европоос нэгэн жуулчин судлаач эр Монголд ирсэн агаад угсаатны судлалаар аймаг хошуугаар бадарчлан явсаар

Хөвсгөлийн цэнхэр уулсаар орон Дархадын хотгорт хүрчээТухайн үедээ Дархадын хошуунд Хачир хэмээх алдартай бөө байжээСайхь жуулчин эр Хачир бөөгийнд саатан морилохдоо түүнийг алга болохыг, улайсгасан төмөр долоож, гэдэс рүүгээ хутга шаах зэрэг олон олон үйлдлийг нь харж ихэд биширчээМөн фото зураг авах гэтэл аппарат нь ажиллаагүй нь бүрчихээр гайхашруулж орхижлдээБөөчшонхор хамартай харийн хүнийг ихэд хүндэтгэсэн бололтойСайхь жуулчинг нутаг буцахаар Хүрээг чиглэн хөдлөхөд нь нутаг руу нь үдэж өгөхөөр Хачир бөө цугтаа явсан гэдэгТүүнээс гадна Хачир зайран Нийслэл хүрээг үзээгүй байсан учраас нүд тайлах давхар зорилго агуулсан байлааХүрээнд очоод хэд хоноход Хачир зайран тувтлхараал зүхэл урсгаж явлааТэр үед Шарын шашныхан бөө нарыг ихэд хавчиж гадуурхдаг байсан учраас

хялалзан цэхэлзэх лам нараас эмээсэндээ тэр байсан бизЕвроп жуулчнаа үдэж өгсөн Хачир зайран Хүрээнээс зайдуухан бараа бологсдынхоо хамт майхан жодгороо босгочихсон,

маргааш нь нутгийн зүг хөдлөнө гээдхятад хар архи сөгнөсөн шигээ тас тас хөхөрч хэвтэвЭнэ үеэр нэгэн эмэгтэй ирж зайранд бараалхах хүсэлтэйгээ өчжээДулмаа гэх 30-аад насны мантгар улаан эхнэрийг орж ирэхэд үс, сахал нь ширэлдсэн зайрантан цүрдгэр гэдсээ илчихсэн, үстэй дээлэн дээрээ сархад шимэн хэвтэж байлааДулмаа хүүхэн нөхөрт гараад арван хэдэн жил болсон авч нойтон сормуустай үр заяасангүйТэрээр аргаа барахдаа Утай Гүмбүн, Лхас гээд цастын орон Түвдийг нүхэлсэн авч тусыг эс олжээИнгээд эцсийн найдлага болгон том зайран морилж явааг сонсоод хэрэг болгон ирсэн нь тэр байвЗайрантан

бүсгүйн өчлийг сонсоод толиндоо харснаа муухан мушийвТэгээдлөмсгөлөө асаан бөөлж эхэлжээИнгээд муужран уналааШадар эр нь архи цутгаж босгоход нь зайран:

– Чи гарч бай гэж хэлээд эмэгтэйтэй хоёулахнаа үлдэнгүүт

– За мөнх т,э,н,г,э,р ингэж айлдлааОнгод миньчшивнэвЧи үртэй болъёлгэвэл надаас олох юм байнаЭнэ минийчхийж буй ажил бишХөх тэнгэрлчамд надаар дамжуулан үр хайрлах гэж байгаа юмТэгээдчер бусын хүүхэд төрнө шүү дээТэр нөхөр чинь хүнээс хүүхэд оллоо гээд гоншигноод байх юм биш биз? гэж асуухад нь сайхь эмэгтэй мөргөж сөгдөн

– Яалаа гэж дээ тэнгэр миньНөхөр маань надтайладилхан үрийн мөрөөсөл болсон амьтан байгааТа үрээ хайрла хэмээн нулимсаа унаган хэллээСайхь эмэгтэй зэрвэсхэн харахадлмантгар улаан болохоос бус тогтож харьцвал тиймчцараймуутай гэж хэлэгдэхээргүй нэгэн байлааЧингээд зайрантан нөмгөлөнгөө бүсгүйг хувцсаа тайлахыг тушаавҮртэй болохын хүсэлд автсан хөөрхий эмэгтэйн нүүрэнд бөөн горьдлого тодрон яаран сандран хувцсаа тайчивХоёул чармай нүцгэлэн оронд орлооБүсгүйн булцгар мөөмийг сахалтай хошуугаараа үмхэлж байсан зайрантан амьсгаадан байж

– Чи үртэй болъёлгэж бодож байвал үнэн сэтгэлээсээ тачаад гэжээҮнэндээ сайхь эмэгтэй үртэйболохын тулд мал адгуустай явалдахаас бусдыг үзсэн байлааТиймдээчгал халуун тачаалтай нэгэн байсан нь зайранг галзууруулах шахавБүсгүйг бүтэн шөнөжин эдлэн хоносон Хачир бөө түүнд

– Тэнгэр таалсанчгэлээ би бас чамайг үнэн сэтгэлээсээ олонтаа таалах шаардлагатай байнаЧи надтай хэд хонож чадах уу? гэж асуухад нь хүчирхэг эрдэзэмдүүлсэн бүсгүй

– Тэгэлгүй яахав хэмээн сулхан дуугарчээИнгээдлзайрантан бүсгүйг сар шахам өвөртөлж цэнгэл эдэлжээЗайрантанчхүүхнийг жирэмсэн болсон эсэхийг нь нүдээр үзэхээр шийдэн нутаг буцах ажлаа түр хойшлуулавДараа сард нь бүсгүйн биений юм ирээгүй учраас жирэмсэн болсонд нь бат нот итгэжээХачир зайран нутаг буцахынхаа өмнөхөн Дулмааг нөхөртэй нь өмнөө суулгаж байгаад

– За би завхай зайдан явдалтайдаа ийм юм хийгээгүй юм шүүТа хоёрыг өрөвдөхдөөлтэр шүү дээОхин төрөх байхЧулуунжий гэж нэрлээрэйГанц юм сануулъяОхин чинь миний онгодыг өвлөж удган бөө болноҮүнийглсанаАрван найман настайдаа бие нь өвдөн эвгүйрхэх байхОнгод нь ирж байгаа нь тэрБи тэр цагт үхсэн байх болноТэр үед миний хэнгэрэгийг хэн нэгэн охинд өгнөТэр хүн замыг нь засч өгөх болноОхин чинь та хоёрыг сайхан амьдруулах болноо гэж хэлээд хөдөлжээДулмаагаас үнэхээрчохин төрлөөОхиныг төрөх үест цас орсон байсанчтэнгэр дуугаран цахилгаан цахилж байсан гэдэгМэдээж хэрэг захиас ёсоор Чулуунжий гэж нэрлэлээОхин сэргэлэн цовоочгэж жигтэйхэнХаа очиж хамрын ханиад хүрч зовоолгүйгээр өсчээЗайрангийн хэлснээр аав, ээждээ ачтай гэдгээ олонтаа харуулжээ12 настайдаа гадаа тоглож байгаад хүүхэд тэвэрч явсан эртэй чарлан зууралдах чимээг нь сонсоод эцэг нь гүйж гарчээНэгэн зэвүүн царайтай эр өлгийтэй хүүхэд тэвэрчихсэн, харин Чулуунжий охин сайхь эрийн хормойноос зууран чарлаж байх ажЭцэг нь

– Юу болоод байна аа? гэсээр очиход сайхь эр

– Хүүхдээ тэврээд явж байтал энэ нэг жаахан охин хормойноос зүүгдээд байх юмХүмүүжилгүй тархи байна гэхэд охин нь

– Аав энэ хүн жаахан маамууг хулгайлсан байна гэхэд хүүхэд тэвэрсэн эр

– Үгүй энэ чинь жаахан маанаг охин юм уу даа гээд охиныг нь түлхэж унагаад цааш ухасхийлээЭнэ мөчид охиндоо итгэсэн эцэг араас нь ухасхийснээр тэр хүнийг барьж авчээҮнэндээ хаанаас ямар хүүхэд хэрхэн хулгайлсныг сайн мэдэхгүйчохиныхоо хэлсэн үгэнд зөн совингоороо итгэж байлааИнгээд охиноосоо

– Энэ тэгээд хэний хүүхэд юм бэ? гэж шал тэнэгдүү асуулт тавилааГэтэл охин нь

– МэдэхгүйЯмарчбайсан би гэрийг нь олох байх гэхэд өлгийтэй хүүхдийг охиндоо тэврүүлээд, үл таних хүнийг бүсээр нь хүлээд явжээОхин замчилж явсаар нэгэн шургааган хашаанд иртэл түм түчигнэж бум бужигнаж байвҮнэхээр уг айлын өлгийтэй хүүхэд алдагдсан байлааИнгээд бөөн баяр хөөр болсон нь ойлгомжтойУг айл нь Цэрэндоной гэдэг гүнгийнх бөгөөд ганц хүү нь эхнэр аван голомт залгамжлах үртэй болсноо алдсаннь энэ байжээХачирхалтай нь сайхь эр дээрх эмэгтэйд сэтгэлтэй байсан авч гүнгийн хүүд алдсандаа хорсч явсан юмсанжИнгээд сиймхийг нь тааруулж байгаад хүүхдийг сэмхэн хулгайлсан нь тэр байжУг хүүхдийн хулгайч мэдээж хэрэг хар гэрт хоригджээЦэрэндоной гүн ач хүүг нь аварсан Чулуунжий охиноос

– Чи хүүхэд хулгайлж явааг нь яаж мэдсэн юм бэ? охин минь гэж асуухад охин

– Мэдэхгүй гэж хэлсэн гэдэгУгсаа залгамжлах ачийг нь өстний гараас аварсны төлөөсөнд Цэрэндоной гүн тэднийд 10 лан алтан ембүү, хашаа байшин,

хөдөө байдаг малнаасаа гурван морь, гурван тугалтай үхэр, 30 хонь тасдаж өгсөн ажЭнэ нь уг ядуу айлд тэнгэрээс буусан хишиг болжээТэр орой нь баярлаж хөөрсөн эцэг, эх хоёр нь

– Охин минь чи нээрээ хүүхэд хулгайлж явна гэдгийг яаж мэдсэн юм бэ? гэж асуухад Чулуунжий бас л

– Мэдэхгүй гэжээҮнэхээрчохин яаж мэдсэнээ тайлбарлаж чадахгүй байсан нь ойлгомжтойОхинд энэ маягийн бэлэг сэлт олон хүнээс ирснээр энэ айл овоо хөлжжээГэхдээ охин бас чиг дандаа сайн сайхан юм хийгээд байсангүйЧулуунжий охин лам нарыг нэг нүдээр үзэж чадахгүй.

– Лам нар муухайлгэж хэлнэТиймээс эцэг, эх нь олноос айж зовохдоо гэрээс нь бараг гаргахаа больжээОхиноо яагаад ингэж хэлэх болсныгчсайн ойлгоцгоож байвОхин удган бөө болох нь нэгэнт тодорхой болжээ18 нас хүрсэн үеэр нь тэднийд холын хүн дөрөө мултлавСайхь хүн нь нэгэн Дархад эр байлааТэрбээр Хачир бөө тэнгэрт халиад таван жил болсныг дуулгахын сацуу гэрээслэл ёсоор нь хэнгэрэг., толийг нь хүргэж ирснээ өчжээИнгэхдээ татаж унадаг өвчтэй болчихоод байсан Чулуунжийг маш амарxан илааршуулсан төдийгүй бөөлөх эрдэм ухаанд боловсруулаад буцжээИнгэж Чулуунжий удган онгод юугаа залсан түүхтэйХарамсалтай нь тэрээр нөхөрт гарсангүйНэгэн удаа эцэг, эх хоёр нь нэг залуу хархүүг дагуулж иржээБие хаатомтойчунаж, татдаг өвчтэй болсон түүнийг эдгээж өгөхийг гуйжээУдганчхүч чадлаараа залууг илаарь болгосон агаад хачирхалтай нь сайхь залуу түүнд сэтгэлтэй болж орхисон юмсанжУдганчбас залууд муугүй байсан бөгөөд ор хөнжилд орж махан биеийг жаргаасан авч насан турш ханилах хувьгүй байлааУдган залууд

– Би чиний заяаны хань бишээХайртай болгон ханилна гэж байдаггүй юмЧи юмтай хүний үр, сүүтэй гүүний унага учраас цагаан ястай эмэгтэйтэй ханилБи бурханыг чинь шүтдэггүйМөнх тэнгэр онгод юугааларгадаж явъяХарин алтан сайхан үрийг чинь хэвлийдээ тээж төрүүлэн, сонсох чих, харах нүдээ болгож явъя даа гэж хэлээд нүүр буруулсан гэдэгХарин Чулуунжий удганаас хүү төрүүлж орхисон ч, ханилах хувь нь дутсан сайхь эр хаанахын хэний үр нь болох нь даанч мэдэгдэхгүй байсаар өнөөг хүрчээИнгээд Чулуунжий гэгч охин чухам хэний хэн болох, ямар учраас удган болсон нь танд тодорхой боллооИймээс гол зүйлдээ оръёЧулуунжий удганы ганц хүү 1918 оны хавар 20 нас хүрсэн бөгөөд ээж нь эхнэр авахыг бараглтулгаж шаардаад байсан үе билээНэгэн өдөр хүү нь ээжээсээ хөдөө яваад ирэхийг гуйжээЭэж нь нэг “дэмий дээ” гэж хэлэх гэсэн авч амаа жимийгээд өнгөрөвТүүний хүү Төртогтох өндөр чилгэр нуруу, өтгөн хар хөмсөг гээд ер ньлХүрээндээ сайхан залуусын нэг байлааТэрбээр зүүн аймгаас хурдан удмын азарган үрээ авах гэсэн найзуудыгаа дагасан нь тэр ажСайхь залуус морины сайнаар довтолгосоор Сэцэнханы нутгаар хөндлөн гулд тэнэж Галшар нутгаас гайгүй сайн азарган үрээ байдсан гүү тэргүүтнийг үнэ цохиж аваад Хүрээ рүү хүлгийн жолоо эргүүлжээЧингэж явахдаа мань эрс Онон голын эрэг дээр нутаглаж байсан хот айлд буун хоног тааруулсан юм байхСайхь хотны Гармаев гэгч буриад өвгөнийд Балжмаа хэмээх басган (охин) байсан нь залуусын сэтгэлийг тэр дундаас

Төртогтохыг нэгмөсөн уймруулж орхих нь тэрОнон голын буриад басган Балжмаад сэтгэл алдарсан Төртогтох найзууддаа ганц хоёр хоног саатахыг хүсэхэд

цаадуул нь цааргалсангүйЭнэ хоёрхон хоногийн дотор Балжмаа басганчгэсэн өндөр нуруу өргөн ханхар цээжтэй Төртогтохoд маш амархан татагдаж хайраа өглөөБайгаль далайн чанадаас Oктябрийнхувьсгалаас зугтаж ирсэн Гармаев өвгөнчалс хойчоо бодсон уу, яасан басганаа халх залууд эхнэр болгон өгөхөөсөө цааргалахгүй байлааГэвч урьдчилан тооцоогүй маш том бэрхшээл гарч иржээОройхон хэрд нэрмэлийн охинд халамцсан буриад эрс Гармаев баавайн хотонд дуу шуутайхан бууцгаавТэдэн дундаас Сэнгээ гэгч нармигар шар эр гойд ялгарч байсан бөгөөд шуудлБалжмааг хүзүүдэн авч шүлсдэвБалжмаа

– Болигтий гэхэд нь халх залуусыг хараад эргэлзээнд орсон Сэнгээ аман дахь мохоороо өвс ногоо руу шал хийтэл нулимчихаад

– Түй, шорт (чёрт). Чи халх хөбгүүн таалахчий гэж хэлээд тачигнатал хөхөрлөөТэгснээ Балжмааг гараас нь шүүрэн

ойролцоох мод руу чирэхэд нь эмэгчинээ хамгаалах, харамлах адгуусны совиндоо хөтлөгдсөн Төртогтох ухасхийн Сэнгээгийн гараас барьж аваад

– Чи бүсгүй хүнд хүч хэрэглэх гээ юү? Боль гэж зандарчээИйм үг сонсоно чинээ санаагүй Сэнгээ буриад зан нэрмэлийн халуун хоёртоо дийлдэн бүсэн дэхь

хутгаа сугалан улаан цайм дайравТөртогтохчайж хулчийсангүйТэр хоёр хэн хэнээ хянасан байртай зогсож байтал буриад залуус Сэнгээг хөөргөснөөр

мань эр дайрчээТөртогтох хажуу тийшээгээ бултангуут ганцхан тонгороод дороо хийлээГэтэл халх залуугийн дор орсонСэнгээ хутгаараа зүүн бөөр рүү нь дүрэх нь тэрХутга орсныг мэдэрсэн Төртогтохчуурссандаа ташаан дахь хутгаа сугалан шуудлцээжинд нь бүлж орхивХэдхэн мөчийн дараа амьсгал хураасан Сэнгээгийн дэргэд Төртогтох үхэтхийн уналааМаш богинохон хугацаанд болж өнгөрсөн энэ явдлаас олон хүн цочирдсон бололтойТөртогтох амьголтой төдий үлджээЭнэ хооронд хэн нэг нь Сэнгээгийн аавд хэл явуулсан байжээСэнгээний аав Цонж гэгч ус голдоо зартай зайран бөө байх нь тэрСайхь зайранходоог тэрэгтэй ирэнгүүтээ дөнгөж амь голтой байсан Төртогтох руу очингуутаа ганцхан нулимаад эргэхэд татвалзаж,

ам нь ангалзсанаа амьсгал хураажээЗайранөвгөн ганц хүүгээ алдсан уур унтуугаа ганцхан Төртогтохыг хөнөөгөөдчзогссонгүй дэргэдэх залуусыг нь

– Та нар үхлийн муугаар үхнэ хэмээн хараажээИнгээд хүүгийнхээ цогцсыг ходоог тэргэн дээрээ ачаад буцсан ажХалх залуусчяаран сандран Хүрээ рүү буцаж, Балжмаа басган нулимс унаган үлджээХэдхэн хоногийн дараа Балжмаа боож үхсэн гэдэгЗалуус Чулуунжий удган дээр ирж болсон явдлыг хэллээУдган тэдэнд

– Үнэхээр та нар зүв зүгээр байсан хүүг минь үхэл рүү дагуулсанБи та нарыг аварч чадахгүй гэж хэлсэн бөгөөд хүүгийнх нь найзууд ямарчөвчин зовиургүйгээр

хэдхэн хоногийн дотор нүд аньжээИнгээд Чулуунжий хүүгээ хөнөөсөн буриадын бөөг устгахаар болжээЭнэ үед буриад зайран Цонжчгэсэн өөрт нь муу юм хийж буйг мэдрээд хариу өгсөн гэдэгТэд хоёр гурван хоног тасралтгүй шахам бөөлснийэцэст хэн хэн нь ухаан алдан унаж амьсгал хураасан гэдэгЧулуунжий удган үхэхдээ

– Тэр хүн маш хүчтэй онгодтой юм гэж байсан бол Цонж зайранчмөн ийм үг хэлж байсан гэдэгИйнхүү хоёр хүчит бөөгийн тулаан хэн хэнийх нь үхлээр төгссөн эмгэнэлт явдал энэ ажгуу.