ХҮҮГИЙНХЭЭ СЭТГЭЛТ БҮСГҮЙГ ХҮЧЭЭР АВЧ СУУСАН НАМСРАЙН ГЭР БҮЛ 7 ҮЕЭРЭЭ СҮЙРЧЭЭ… Гүнжээг өнгөрөхөд Намсрай эзгүй байжээТалийгаачийг нутаглуулаад ирсэн орой нь Намсрай шал согтуу ирж ямарчгашуудал болсонгүйгээр үл барам нутаглуулсан газар нь очин “Бос чи, битгий баашлаад байНадаас зугтах санаатай юу!“гээд үснээс нь зулгааж шарилыг нь чирж , өшигчин агсамнахад нутгийн залуус арай гэж….

Төрсний эцэст үхэх гэж ярьдаг гэвч төрөөд амьдрах явцдаа нүгэл, буяныг хэрхэн хийснээр, үйлдсэнээр хүмүүн гэгч амьтны үйл лай , жаргах жаргал, эргэн төрөх үйл явц явагддаг гэж би боддог юмЯагаад ийн бодох бодол төрсний учир билээМиний хадам ээжийн минь эгчийн нөхөр , хүргэн ах нь болох Аажаа гэгдэх хөгшин

Завхан аймгийн Цагаан хайрхан сумаас хот руу орж ирэхдээ 1997 онд манайд сар шахам болсон юм70 нилээн гарсан ч

ухаан саруул үг хэл хурц энэ хөгшний намуухан хүүрнэх домог, болсон явдал, бодит явдлыг би сонсох их дуртай , мань хөгшин

“Одооны энэ хүүхдүүд миний яриаг нэг их сонсож сонирхдоггүй юм, манай энэ бэр харин овоо дориун юмБүр нэхэж гүйгээдляриулах юм” гэдэгсэнБуурал аав,ээж хоёр миньчнадад домог, хууч яриа, үлгэр домог, залуу цагийн сонирхол татсан үйл явдлаа ярьсаар янз янзын сонирхолтой ,

номонд дуртай болгосон билээХадам хөгшин Аажаагийн хүүрнэснээр долоон үеийн удмыннүгэл үр хүүхэд, хойч үедээ ямар сөргөөр нөлөөлж, үхээрийн бузар ,

ад чөтгөр, сүнс сүүдэр гэж байдаг тухай ярьдагЭнэ бүхнийг худал гэж олон хүн дэмждэггүйчбайсаар байдаг юм гэдгийг энэ хөгшний яриа гэрчлэх биз дээХойшид бичигдэх зүйлс нь дөрвөн үеийн удмын байдлыг бичлээУчир нь хөгшний яриа үеийн намтар түүх ,

домог ярьсанчтэр үеийн байдал , зарим нутаг орны нэрийг мартсанаас санаж байгаа зүйлээлбичиж сонирхуулахаар шийдлээЗавхан аймгийн Цагаан хайрхан сумын харъяат хадам хөгшин Аажаагийн хүүрнэснээр :

Хүний муу үйлдэл, нүгэл хилэнц үр удамдаа 7 үеэр дамжин хойч үеэ зовоон тарчлааж байдаг гэх…

Ялангуяа үхээрийн бузар гэгч шингэсэн нүгэл хилэнц үр удамдаа хэт их сөргөөр нөлөөлж , үр удам тасрахчаюул нүүрлэдэг гэдэгТэдний нутагт Гэлэгтийнх гэдэг олон хүүхэдтэй ядарсан ядуу айл байсан юм гэнэ лээУг гарал үүсэл нь эцэг,эх нь баян тарган , бас чиг хошуу нутагтаа зэрэг дэвтэй ноён угсааны айл байсан гэж хууччуул ярьдаг байжээГэлэгтийн эцэг Довчин гэх, эх Ширнэн гэх хоёр хөгшин байсныг хүүхэд ахуй үедээ хадам хөгшин хагас дутуу мэддэг байсан гэж ярих юм байна лээДовчингийн эцэг хур баян Долзод, Долзодын эцэг хошуу даяараа алдартай баян Намсрай гэж ойворгон сагсуу агсам зантай нэгэн байжӨөрөөсөө үе мултарсан өөрийнхөө хүүхэд шиг, айлын охиныг богтлон эхнэр болгон авсан гэдэгТийм болохоор Долзод харгис хатуу эцгээс зугтан цагаачилж энэ нутагт ирсэн гэдэгЭнэ домогт :

Намсрай

Долзод

Довчин

Гэзэгт гэсэн дөрвөн үеийн удмын амьдралыг бичихээр шийдлээБаян Намсрайн түүхээс:

Нутаг усандаа Тожил баяных гэж алдаршсан Тожил Дулам гэх сайхан эхнэртэй , арван_найман нас хүрэх насандаа айл гэр болсончүр хүүхэд заяахгүй байсаар дөч гаруй насанд нь ганц хүү заяасан нь НамсрайОлон жилийн хүлээлтээр ирсэн ганц үрээ эрхлүүлэхийн дээдээр эрхлүүлж,юугаарчдутаалгүй өсгөжээХүү Намсрайг нас биед хүрэх үед баслнутаг усандаа алдартай баян айлын танхил охин Долгорыг эхнэр болгон авч өгөөд удалгүй

Тожил,Дулам хоёр хөгшин дараалаад насан өөд болжээДолгороос хоёр охин, нэг хүү төржээГанц хүүдээ Долзод хэмээн нэр өгчээУгийн эрх танхи, дураараа өссөн Намсрай эд мөнгөөр юучхийж, юугчавч болно гэсэн богино бодолтой сагсуу, дээрэлхүү нэгэн байжХүн нас ахих тусмаа ухаан сууж, томоождог бол Намсрай бол үгүй40 гаран насандаа өөрийн охиноосчбага , царай зүс сайтай Гүнжээ гэх охиныг богтлон авчирч , авааль эхнэр , ганц хүү Долзодыгоочхүн чинээ авч хэлэлцсэнгүйГүнжээг хүнтэй хардаж сэрдэж, зодож зовоон хөх эрээнлюм байлгадаг байжээУг нь Долзод, Гүнжээ хоёр хар багаасаа тоглож өссөн бөгөөд хайр сэтгэлийн холбоотой байжээНэглөдөр хатан залах болж аавыгаа Гүнжээг нь дагуулаад ирнэ гэж зүүдлээчүгүй Долзод хүнд цохилтонд орж холын холд явахаар нууцаар бэлдэж эхэлжээНэг удаа Гүнжээтэй сэм уулзаж хамт оргон зугтъя гэхэд уйлан хайлан байж бие давхар болсноо хэлж явахгүй гэжээДолзодчюмаа бэлдсээр л …

Гүнжээ ихлзовж төржээБие нь тааруу байсанчямбалж хэвтсэнгүй шуурганд уруудсан хониныхоо араас албатуудтайгаа явсан нь

нялх биед нь хүнддэн хүнээр түшүүлж ирэхэд нь Намсрай дуртайдаа явлаа, энэ муутай юу хийж яваад ирэв гээд түшиж орж ирсэн адуучин залуутай хардан зоджээБие нь ядруу, дээр нь зодуур даалгүй Гүнжээ бүсгүй 20 арай хүрээгүй насандаа хорвоог орхин одож улаан нялзрай үрээ уйлуулсаар үлдэж,

тэрчтэр жаахан амьтан руу нүд салгахгүй ширтсээр өнгөрчээГүнжээг өнгөрөхөд Намсрай эзгүй байжээТалийгаачийг нутаглуулаад ирсэн орой нь

Намсрай шал согтуу ирж ямарчгашуудал болсонгүйгээр үл барам нутаглуулсан газар нь очин “Бос чи, битгий баашлаад байНадаас зугтах санаатай юу!“гээд үснээс нь зулгааж шарилыг нь чирж , өшигчин агсамнахад нутгийн залуус арай гэж салгажээМаргааш нь үүрээр Долзод Гүнжээгээс үлдсэн хүүг аваад хол газар цагаачлахаар одсон гэдэгНамсрайг түүнээс хойш амьтан, ах дүүс ,

нутгийнхан нь үзэхээ байж дүрвэж зугтсаар адуу малыг нь маллах хүн олдохгүй, өөрийг нь асран тойлох үр хүүхэд олдохгүй бүр сүүлдээ эд хөрөнгө гэх юмгүй болж айлын хоолны шавхруу гуйж иддэг болжээАжил хийж ходоодоо тэжээх гэхээр юучхийж сураагүйн харгайгаар өөрийгөө тэжээх аргагүй болжээИнгээд Намсрай ядарч зүдэрч явсаар дал хүрэх насандаа модонд өлгөгдөж үхсэн гэдэгХуур баян Долзодын түүхээс

Нас залуу цус шингэн Долзод Гүнжээгийн хүүг өвөртлөн хошуу нутаг алгасаж давхин явахдаа бяцхан хүүг хатгаа туссаныг мэдэхгүй явсаар холын аянг даалгүй өнгөрчээХүүг нутаглуулаад цааш явсаар нэгэн ядруухан айлыг түшиж амь зогоох болжНамжил хэмээх тэр айлынх

Долзодын үеийн нэг охинтой байсан нь тэр хоёрын амьдралын замаа хамтдаа туулах хань ижил нь байжээХар багын гарын дүйтэй Долзод мод, чулуугаар юм хийсээр хэдэн малтайчболжГэрээрээ дүүрэн хуур хийж тавиад хэдэн хүүхдүүдтэйгээ бужигнан суудаг тэднийг нутгийнхан нь “Хуур баян ”-ых гэдэг болжээНамжил хөгшний охин Насан тэр хоёр хүнээс гуйхгүй амьдарсаар найм хүүхдийн эцэг эх болцгоожээХүүхдүүд нь нас биед хүрцгээж хөвгүүд нь эхнэр авч, охид нь айлын бэр болон мордоцгоон гагцхүү отгон хүүДовчин голомтоо сахин үлджээДолзод хэдий муу эцгийн үр боловч тэр хүнээс юуг ньчдуурайсангүйТиймчболохоороо үр хүүхдүүддээ эдийн баялаг нүд сохолдог гэж хэлж сургадаг байжээНас жар дөхсөнДолзод нас эцэслэхийн өмнө Довчин хүүгээ дуудан гэрээслэн хэлэхдээ Миний эцэг чиний өвөө муу муухай бүхэн шингэсэн байсанчминий болон чиний судсаар

түүний цус гүйж байгааМиний хүү мэлмий оюун ухаандаа хүний сайхан сэтгэлийг дээдлэн, эдийн шуналгүй, эрхэм баян,төгс төгөлдөр байж ажил хөдөлмөрөөрламьдралаа залгуулан амьдраарай!

Өвөг дээдсийн булхаг булай ,нүгэл хилэнц үр удамд дамждаг гэсэн хуучны үгийг санан ном гүрэм сайн уншуулж , уул усаа тахин дээдэлж яваарай! гээд өнгөрчээДолзод өвгөн Довчин хүүдээ үлдээсэн өв хөрөнгө гэвэл гарын дүйгээ гаргаж урласан морин хуур, хүний нүд унам ур хийц гайхалтай гэрийн мод, мал хуй хэнээсчгуйхгүй амьдрах эд хөрөнгө үлдээжээДовчингийн үүх түүхээс

Эцгийгээ өнгөрснөөс хойш нас өндөр ээжийгээ халамжлан ухаант эцгийн удам залгасан сайн хүү гэж нутаг орныхондоо сайшаагдсан

Довчин ээжийнхээ байгаа дээр эхнэр авч айл гэр болж төвхнө гэсэн ээжийнхээ үгийг даган Ширнэн хэмээх бүсгүйтэй нэг гэрт орж аж амьдрал нь жигдрэх үеэр Насан хөгшин өөд болжээАжилч хичээнгүй, бусдын хүндэтгэл хүлээсэн Довчин нэглөдөр ухаант эцгийн захиасыг умартан халуун нэрмэлд ухаанаа тавин орон гэр, эхнэр хүүхдээчхайхрахаа больжээТэр үед тэднийх хоёр хүү,хоёр охинтой болсон байлааТом хүү Гэзэгт , охин Цэрэн, хүү Болзой, охин Дарь нар билээЭцгийн үлдээсэн буян мал ахуй нь өсөж үржсээр дундаж баян болсон Довчин хурдан морины нуруун дээр архи уун савсаганаж,

айлын охид хүүхнүүдийг айлгаж ичээсэн сагсуу нэгэн болж хувирахад нутаг орныхон ньчзайнаас харьцдаг болжээНэг удаа хүн тавьдаг газар оччихоод архи уун хэн нэгэнтэй хэрэлдээдчбайгаа юм шиг ярьж суухыг нь харсан нутгийнхан нь тэрнийг чөтгөртэй нөхцсөн гэж ярих болжээЭхнэр Ширнэнгийнх нь санаа нь зовж нутгийн нэг сайн лам дээр очиж үзүүлтэл удмын үхээрийн бузар шингэсэн байнаОдоо наад хүн чинь үхэн үхтлээ шуламтай нөхцөх болноҮүнийг аргалах арга үгүйХарин сүнсийг нь дуудаж, сан тавьж өгьеХойд төрөлдөөлсайн сайхан байх болтугайЕр ньчнасных нь тоо гүйцэж гэжээШирнэн Довчингоо яажчхориглоодчдийлсэнгүйНэг удаа гэртээ агсам тавьж тулгаа өшиглөөд, үнсийг нь хутгаад гарсан түүнийг

“Шүлгийн энгэр” хэмээх чимээгүй хотод яг хүн нутаглуулаад орхисон юм шиг том чулуу дэрлээд морио хажуудаа аргамжаад , элгэн дээрээ хоёр гараа зөрүүлэн тавиад

мөнх унтсан байхад нь нутгийнхан ирж хэлснээр лам зурхайч эхнэр хүүхэд нь очих гэхэд лам нар хориглон : Та нар очих хэрэггүйБид очоод хойдохыг нь хийчихээдирье гээд буцаж ирэхдээ :

Удмын бузраа өөртөө авч үлдэх гэж ихлмэрийж дээ хөөрхийОдоо та нарт их гай зовлон тохиохгүй бизГэхдээ хойшдоо ер нь засал сайн хийлгэж байгаарайҮр удамд хор хөнөөл, үхэл хагацал учрах явдал бий шүү хэмээн захижээГэзэгтийн үүх түүхээс

Хар нялхаасаа эцгээсээ хагцасан Гэзэгт их даруу төлөв, дуугуй нэгэнХүнлэлдэвлэж, ноцож ноолоодлбайхгүй бол барагтайлбол дуугарна гэж үгүйТүүнийг нутгийнхан нь ноомой Гэзэгт хэмээнэЮм юмнаас айж бэргэдэг тэр юмлбол Бурхан минь гэж уулгаалданаХаранхуй болсон ганцаараа гадагшаа гарна гэж үгүйӨдрийн цагаарчхар нялхаас нь хөтөлж явсаар сургасан болохоор хажуунаас нь банхар нохой холдоно гэж үгүйТийм дуугуй ноомой хүн дээрээс нь аймхайИйм хүн яаж эхнэр авч, хүүхэдтэй болох бол гэхээс эх Ширнэн нь санаа нь зовж хийморийн сан тавиулахаас өөр нэмэргүйҮхтэлүр харам гэгчээр бусад хүүхдүүд нь сайн яваа тул ганц Гэзэгтэд санаа зовсоор хорвоогийн мөнх бусыг үзүүлжээГэзэгт гуч гарсан хойноо альчнутгаас ирсэн юм бүү мэд нэг их олон хүүхэдтэй айлын хорьлхүрч болов уу гэмээр охинтой нь нэг гэрт орсноор

Гэзэгтийнх гэх айл гал голомтоо асаасан цагаас хойш бүл нэмсээр тэднийх арван гурав хүүхэдтэй болж өнөр өтгөн айл болжээОлон хүүхэдтэй тэднийх ёстойлайл айлын мал хуй хариулж , тогоо шанагыг нь барьж өгсөөр хэдэн хүүхдүүдийнхээ бор ходоодыг бонжийлгодог байжНянгар, Хоовон, Хасар, Бархүү, Бүлтэн, Чүлтэм, Содном гэх долоон хөвгүүн Ойдов , Олзвой , Олдох , Отгон , Очирдарь, Одон хэмээх зургаан охинтойдэрсхэн өссөн хүүхдүүд ньчовоо торнин , цаг төрчөөрчлөгдөнНянгар, Ойдов , Хасар, Олзвойнар нь сумын төвд сургуульд сурж эхэлжээОдон гэдэг отгон охин нь юунаас болсон яагаадыг мэдэхгүй хэлгүй , дүлийХоовон, Бүлтэн хоёр нь жаахан сааталтайСодном нь бас учир нь үл мэдэгдэх шалтгаантай явж чадахгүй мөлхөөГэзэгт зарим үед хүүхдүүдээ хараад ёстойлбурханы шийтгэл гэж өөрийгөө зүхдэг байжээӨвөг дээдсийн энэ буруу үйлдлээс болж яагаад ингэж зовох ёстой юм гэж бурхандаа залбиран зовлонгоос ангижруулж өгөхийг гуйдагчтусыг эс оловТүүний зовлон үүгээр дууссангүйХоёр хүү Бархүү Чүлтэм хоёр нь айлын хонь хариулж яваад халуунд хөөгөөд босоод суучихсан цогцос харжээСаваагүй хүүхдийн зангаар шилбүүрээр очоод хатгатал хий нь гарсан цогцос дээш хөөрөнэргэлдээд буцаж буухдаа , ахыгаа хараад хөөрөн инээж суусан Чүлтэмийн яг урд очоод унажээБайдгаараа айн чичирч дагжсан Чүлтэмийг Бархүү чирсээр гэртээ ирэхэд шүлс нь асгараадхамаг бие нь хөхөрчихсөн байжээУгийн шүтлэгтэй Гэзэгт бушуухан лам хар болжээБаслөнөөх удмын үхээрийн бузар шингэсэн нь амилжээДаанч их удалгүй айж цочсоноос болж цагаан солио туссан Чүлтэм моринд чиргүүлэн үхжээТүүний ажил явдлыг дуусгаад лам Гэзэгтийг дуудан:

– За үйлийн лай, хараал жатга гэдэг долоон үедээ халгаатайтанай удам ихлнүгэл үйлдэж , голдоо ортол гомдож гашуудсан залуухан эмэгтэйн сүнс гал голомтыг чинь харлуулахюм байнаБи чадлаараалзайлуулахыг бодъёГэхдээлтанайх долоон хүнээ алдах вийХойч үед чинь үлдэхгүй ,чамаарлдуусаж байгаа ньлих юм гэж хэлээд явжээТэр ёсоорчболж Чүлтэмээс хойш удалгүй хорин нэг хоног дотор ньлохин Одон нь, тэрний дараа Хоовон, Бүлтэн, Бархүү, Отгон, Очирдарь гээд долоон хүүхдүүд нь жилийн дотор ар араасаа мөнх бусыгүзүүлэвИнгээд Гэзэгтзургаан хүүхэдтэйлүлдэжХичнээн өрөөл татуу , .ухаан солиотойчхүнийлүр юм болсон хойно эцэг эх нь үгүйлэн шаналах нь мэдээж билээГэзэгт нэг удаа эхнэртэйгээ ярилцаад сургууль соёлд явсан хүүхдүүдээчбараадъя , нутаг орноочсольё , үлдсэн үр хүүхдүүдээ хүн шиг явахыг харъя ,

үйлийн лай минь ингэж нэг дуусах биз гэж ярилцаад хотод орж иржээХотод ирээд дэлгүүрт манаач хийн, эхнэрээчажилд оруулж чаддагаараа гандан хийдэд үргэлжлном хуруулан, хүү

Содномоо буяны үйлсэд зүтгүүлэхээр лам болгожээҮүнээс хойш үхсэнээс үлдсэн зургаан хүүхэд нь болон өөрсдийнх нь аж амьдрал тэгшрэн, хүү Содном монголдоо алдартай лам болж,

өөдлөн дэвжиж яваа гэдэгГэзэгт өөрөө наян таван насыг зооглон , эхнэр нь зуун гурван нас хүрсэн гэдэгИйн долоон үеийнлай ланчиг үр хүүхэд , ач гуч зовлон зүдгүүр болдог ажээЗохиолч Өлзийхутагийн Доржсүрэн